Göz Hakkı

Göz Hakkı: Görünmeyen Pay, Unutulmayan Vicdan

Anadolu’da bazı şeyler yüksek sesle söylenmez. Ama bir ekmeğin köşesi ayrılır, bir tabakta kaşık sallanmaz, dalda en olgun meyve toplanmaz. Çünkü bir gelenek vardır: Göz hakkı.

Göz hakkı; bir şeyin sadece gözle görülmesiyle değil, gönülle fark edilmesiyle ilgili bir anlayıştır. Kimi zaman bir çocuk bahçede oynarken fırından çıkan çöreğe gözünü diker... Kimi zaman komşunun oğlu bakar taze çıkan elmalara… İşte o bakış, o istemeden bakan göz, Anadolu insanının vicdanına dokunur. Ve işte o zaman, sofradan, ağaçtan, tabaktan ayrılan payın adı olur: Göz hakkı.

İzin istemeyen ama alınması gereken hak

Bu, kimsenin “Ben istiyorum” demediği, ama gönlün “Ver” dediği bir haktır. Kimse göz hakkını talep etmez. Ama vicdanı olan verir. Bu öyle kadim bir anlayıştır ki, birçok köyde meyve bahçesi sahibi ilk ürünlerden birkaçını özellikle çocuklar yesin diye bırakır. Fırıncı çırağı, yeni çıkan simidin en çıtırını fırın önünde bekleyen çocuğun avucuna sıkıştırır. Sofrada misafir varsa, herkes bir kaşık eksik alır.

Çünkü paylaşmak, sadece varlığını bölmek değil… Gözle bakanın gönlünü doyurmaktır.

Bir dil, bir kültür, bir zarafet

Göz hakkı, yazılı bir kural değil, öğretilmiş bir adap değildir. Bu, gözle görülmeyeni sezmeyi bilen bir kültürün ürünüdür. Anadolu insanı için “göz kaldı” demek, açlığı değil, vicdanı anlatır.

Hakkı verilmemiş bir göz, yürekleri tırmalar.
“Çocukken bir şey istemiştim, vermediler” diyenin sesi yıllar sonra bile titrer.
Çünkü göz doymazsa, kalp de doymaz.

Bugüne ne kaldı?

Bugün belki marketten alınan meyvede göz hakkı düşünülmüyor. Belki fırınlar camlı, belki çocuklar utanarak bakmıyor artık... Ama o zarafet hâlâ içimizde bir yerlerde.

Ve belki bu yazıyı okuyan biri, dalından düşen kayısıyı çocuğa uzatırken göz göze gelir. Ve hatırlar:
“Bu, senin göz hakkın.”